Giriş ve Klinik Arka Plan
Cinsellik, yaşam kalitesinin temel bir bileşeni olup Dünya Sağlık Örgütü tarafından insan olmanın merkezi bir yönü olarak tanımlanmaktadır. Prostat kanseri (PCa), dünyada erkeklerde en sık görülen ikinci kanser türüdür ve tanı ile tedavi süreçleri (prostatektomi, radyoterapi, androjen deprivasyon tedavisi vb.) hastaların cinsel fonksiyonları üzerinde derin etkiler yaratmaktadır. Tedaviye bağlı olarak inkontinans, infertilite, feminizasyon, penil atrofi, libido kaybı ve erektil disfonksiyon (ED) gibi komplikasyonlar gelişmektedir. Literatürde ED prevalansının %70 ile %90 arasında değiştiği rapor edilmiştir. Bu durum hastalarda maskülinite kaybı, beden imajı bozukluğu, depresyon ve anksiyete riskinde artışa yol açmaktadır.
Klinik pratikte hastalar cinselliği “karşılanmamış bir bakım ihtiyacı” olarak tanımlamasına ve bu konuda açık iletişim talep etmesine rağmen, sağlık profesyonellerinin (özellikle hemşirelerin) konuyu tartışmaktan kaçındığı gözlemlenmiştir. Bir çalışmada, hemşirelerin %80’inin cinsel konuları ele almak için zaman ayırmadığı, kanser sağkalımcılarının %90’ının ise sağlık profesyonelleri tarafından cinsellik hakkında nadiren soru sorulduğunu bildirdiği saptanmıştır. Bu şemsiye incelemenin (umbrella review) amacı, hemşirelerin prostat kanserli hastalarla cinselliği tartışmasını engelleyen bariyerleri kanıta dayalı olarak belirlemektir.
Yöntem
Çalışma, PRISMA kılavuzları doğrultusunda yürütülen bir şemsiye incelemedir (sistematik derlemelerin sistematik incelemesi). 1 Ekim 2013 – 1 Aralık 2023 tarihleri arasında CINAHL, MEDLINE, PsycINFO, Cochrane ve Prospero veritabanları taranmıştır. Dahil edilme kriterlerini karşılayan, prostat kanseri hastaları ve hemşireler arasındaki cinsellik tartışmalarını etkileyen faktörleri inceleyen toplam 11 sistematik derleme (10 nicel, 1 karma yöntem) analize dahil edilmiştir. Çalışmaların kalitesi CASP (Critical Appraisal Skills Programme) kontrol listesi ile değerlendirilmiştir.
Bulgular
Analiz sonucunda, hemşirelerin cinsel sağlık konularını hastalarla tartışmasını engelleyen bariyerler dört ana tema altında kategorize edilmiştir:
1. Eğitim ve Öğretim Eksikliği: İncelenen çalışmaların %55’inde, yetersiz eğitim ve öğretim birincil engel olarak tanımlanmıştır. Hemşireler kendilerini bu tartışmayı yönetecek bilgi ve uzmanlığa sahip hissetmemektedir. Mezuniyet öncesi eğitimin uzmanlık gerektiren klinik pratikler için yetersiz kaldığı ve cinsel sağlık ile cinsel işlev bozukluğu arasındaki ayrımın netleştirilemediği vurgulanmıştır. Ek eğitim alan hemşirelerin konuyu başlatmada daha özgüvenli olduğu saptanmıştır.
2. Hemşirelerin Yaş ve Klinik Deneyim Süresi: Hemşirelerin yaşı ve mesleki deneyimi, iletişim konforunu etkileyen önemli değişkenlerdir. 30 yaşın üzerindeki ve 10 yıldan fazla klinik deneyimi olan hemşirelerin, hastalarla cinselliği tartışmada daha rahat oldukları gözlemlenmiştir. Özellikle, cinsellik çok zor bir tartışma konusu olduğundan, kültürel, dini ve kişisel tabular nedeniyle, hemşire/sağlık profesyonelinin bu tartışmayı tüm hastalarına tutarlı şekilde kolaylaştırması beklenmektedir. Buna karşın, bazı çalışmalarda yaşlı hastalara yönelik yaş ayrımcılığı tutumları tespit edilmiş; yaşlı hastaların cinselliğe önem vermediği veya bu konuyu tartışmak istemediği yönünde yanlış bir varsayımın varlığı rapor edilmiştir.
3. Kişisel Değerler ve Tutumlar: Çalışmaların %100’ü, hemşirelerin kişisel değerlerinin ve tutumlarının hasta ile iletişimi etkilediği konusunda hemfikirdir. Utanç (embarrassment), özgüven eksikliği ve tabular, iletişimi engelleyen temel duygusal bariyerlerdir. Ayrıca, ED gibi sorunların sadece medikal/farmakolojik müdahalelerle çözülebileceği yanılgısı, hastanın psikososyal ve emosyonel ihtiyaçlarının göz ardı edilmesine neden olmaktadır.
4. Organizasyonel Faktörler: Çalışmaların %45’inde kurumsal engeller rapor edilmiştir. Bunlar arasında artan hasta sayısı nedeniyle zaman kısıtlılığı, klinik ortamda mahremiyetin sağlanamaması ve personel eksikliği yer almaktadır. En kritik klinik eksikliklerden biri, cinsel sağlık uzmanlarına veya seks terapistlerine yönlendirme yollarının bulunmamasıdır. Bir çalışmada, hemşirelerin %69’u hastaları yönlendirebilecekleri tanımlanmış bir profesyonel yolak bulunmadığını belirtmiştir.
Tartışma ve Sonuç
Prostat kanseri yönetiminde cinsellik, multidisipliner bir yaklaşım gerektiren, ancak sıklıkla ihmal edilen bir alandır. Mevcut bulgular, sağlık profesyonellerinin “holistik bakım” ideolojisi ile klinik pratikleri arasında ciddi bir diskrepans olduğunu göstermektedir. Yalnızca erektil fonksiyonun restorasyonuna odaklanmak, hastanın maskülinite algısı ve psikososyal iyilik halini kapsayan cinsel sağlığı için yetersiz kalmaktadır.
Klinik bakım kalitesini artırmak için önerilen stratejiler şunlardır:
- Zorunlu Eğitim: Hemşirelik müfredatına ve hizmet içi eğitimlere cinsellik konusunun zorunlu olarak entegre edilmesi, tabuların yıkılması ve iletişim becerilerinin geliştirilmesi için elzemdir.
- Yönlendirme Sistemleri: Cinsel sağlık alanında uzmanlaşmış profesyonellere erişimi sağlayacak kapsamlı ve net sevk sistemlerinin kurulması gerekmektedir.
- Multidisipliner Yaklaşım: Üroloji uzmanları, onkoloji hemşireleri ve cinsel terapistlerin iş birliği içinde çalışması, hastaların karşılanmamış ihtiyaçlarını gidermede ve yaşam kalitesini artırmada kritik öneme sahiptir.
Sonuç olarak, hastaların tedavi sonrası cinsel rehabilitasyonu ve yaşam kalitesi, sağlık profesyonellerinin bu konuyu proaktif bir şekilde ele alma yetkinliğine ve kurumsal desteğe bağlıdır.
